Abonnees van de NRC hebben het al kunnen lezen: de laatste jaren is er veel meer aandacht voor de negatieve effecten van ijzertekort bij vrouwen.
Zoals te lezen was in het uitgebreide stuk dat gepubliceerd is op 9 juni jongstleden, hebben ook dokters hier in hun privéleven mee te maken. Oncologisch chirurg Marjolein Smidt was een van de personen die hierop uitgebreid inging en, terugkijkend, al ruim tien jaar met een ijzertekort bleek te kampen. Zij meldt: “Terugkijkend had ik een leukere moeder en partner kunnen zijn als ik het probleem had gekend.” en even later: “We laten 30 procent van de vrouwen gewoon een beetje sappelen met een symptomatisch ijzertekort.”
Miskend
De internist Hilde Roijen van het Isala ziekenhuis in Zwolle heeft dit enkele jaren geleden aangekaart. Eén van de redenen dat dit probleem zo lang miskend is geweest, is het feit dat men dacht dat voor vrouwen andere normen golden voor een goede ijzerwaarde in het bloed dan voor mannen. Een verlaagd ijzergehalte geeft een veelheid aan klachten, variërend van hersenmist, moeheid, haarverlies en verminderde inspanningscapaciteit. Een ijzertekort leidt lang niet altijd tot bloedarmoede. De ferritine waarde kan knallend laag zijn, en mensen kunnen toch nog een redelijk hemoglobinegehalte in hun bloed hebben. En een van de belangrijkste redenen voor ijzertekort bij vrouwen is overmatig bloedverlies met de menstruatie.
Wat is normaal?
Voor een wetenschappelijk artikel van mijn goede vriend en collega Alfie Thain, onderzoeker in Engeland, maakte ik ooit een plot met de gemiddelde ferritinewaarde van mannen en vrouwen die deelnamen aan de Amerikaanse NHANES-studie. Zoals in de figuur te zien is, hebben de vrouwelijke deelnemers, met een leeftijd van tussen de 50 en de 70, wanneer de menstruaties niet meer optreden, een ferritine waarde die uiteenloopt van 70 tot 135 microgram per liter. Vrouwen in de leeftijd van 20 tot 40 hebben een veel lagere ijzerwaarde. Overigens is dit een plot die niet gecorrigeerd is voor andere factoren, zoals ontstekingsparameters of bestaande ziekten. De figuur laat echter heel duidelijk zien dat de normaalwaarde voor ferritine na de overgang veel hoger ligt dan voor de overgang. Je kunt dus overtuigend beargumenteren dat de gegeven normaalwaarde van onder de 50 bij vrouwen tussen de 20 en 35 jaar, helemaal niet “normaal” is. Wat ook meteen opvalt, is dat mannen gedurende het hele leven veel hogere ferritine waarden hebben dan vrouwen. Zelfs na het 50ste levensjaar.
De ferritine meting
Terug naar het artikel in de NRC. Prof. Dorine Swinkels van het Radboudumc meldt dat de situatie nog iets slechter is dan je op grond van de gemeten ferritine waarde kunt aannemen. Zij vertelt dat Nederlandse laboratoria voor het bepalen van de ferritine gebruik maken van tests van vier verschillende leveranciers, elk gebaseerd op een andere antistof die aan een deel van het Radboudumc ferritine-eiwit bindt. Dat betekent dus ook dat de uitslag in het ene laboratorium heel anders kan uitvallen dan in het andere laboratorium. Swinkels zegt: “Een waarde van 15 bij de ene methode kan bij een andere methode 45 of juist 5 microgram/liter opleveren.” Hierbij geeft zij dus eigenlijk aan dat het bepalen van de ferritine waarde laboratorium-technisch een soort Russische roulette is.
B12
Waar zagen we dat eerder? We kennen dat ook van de bepaling van het B12-gehalte in het bloed. Ook bij deze bepaling kunnen de methoden van ziekenhuis tot ziekenhuis verschillen, en een uitslag van 220 pmol/l in het ene ziekenhuis kan in het andere ziekenhuis een waarde van 450 pmol/l opleveren. Dat zijn gegevens die uit de Nederlandse kwaliteitscontrole van laboratoria naar voren zijn gekomen de afgelopen jaren, zie de figuur. Ook voor het meten van het B12-gehalte in het bloed geldt dus dat je voor een goede interpretatie precies moet weten welke methode is gebruikt.
Hierboven heb ik al iets geschreven over de klachten die kunnen optreden bij een ijzertekort. Wat men er vaak niet bij vertelt, is dat een ijzertekort mensen die vooral plantaardige voeding gebruiken, nog eens erger kan raken. Voor de productie van energie in de mitochondriën is onder andere carnitine nodig, een stof die zich in dierlijk vlees bevindt en waarvan mensen in hun lichaam een heel klein beetje zelf kunnen aanmaken. Echter, de aanmaak van carnitine in ons lichaam is afhankelijk van voldoende ijzer. Zo kunnen vrouwen die al weinig carnitine in hun lichaam hebben doordat ze plantaardige voeding gebruiken, extra geraakt worden door het ijzertekort, waardoor zij een carnitine tekort ontwikkelen en hun energieproductie ernstig tekortschiet.
Behandeling
De internist Hilde Roijen en de hematoloog Marlijn Hoeks hebben enkele jaren geleden een belangrijke en zeer leerzame podcast voor huisartsen opgenomen, waarin de problemen rond ijzertekort uitgebreid worden besproken. Zij pleiten al jaren voor het aanpassen van de ondergrens en beargumenteren dat een ferritine waarde van onder de 30 à 40 afwijkend is. De podcast van beide medisch specialisten is zeer goed beluisterd. Het leidde uiteindelijk tot een flink aantal vrouwen die door hun huisarts naar een specialist werden verwezen voor verder onderzoek en behandeling van ijzertekort.
Zie deze links:
https://www.huisartspodcast.nl/prisma-podcast-maak-kennis-met-je-blinde-vlek-over-ijzergebrek-deel-1-de-uitleg/
https://www.verloskundigbaken.nl/podcast/86-ijzervoorraad-met-marlijn-hoeks-en-hilde-van-roijen/
https://voicesforwomen.nl/podcast/ijzertekort-bij-vrouwen-dit-moet-je-weten/
Die behandeling lijkt eenvoudig. De standaard voor huisartsen spreekt over het suppleren met het preparaat ferrofumaraat: twee tot drie maal per week een tablet van 200 milligram, niet hoger. Wanneer je te veel ijzer ineens neemt, maakt het lichaam de stof hepcidine aan, dat de opname van ijzer blokkeert. Toch is die behandeling met ferrofumaraat niet altijd succesvol. Enerzijds is de dosering vaak toch te weinig voor vrouwen die tijdens de menstruatie veel bloed – dus ijzer – verliezen. Anderzijds hebben heel veel vrouwen bijwerkingen van de ijzersuppletie, zoals misselijkheid, maag- en buikklachten, en verstoorde ontlasting. Andere ijzerpreparaten, die vaak beter worden verdragen door mensen, zoals de stof ijzerbisglycinaat, worden niet vergoed door de zorgverzekeraar, maar kunnen gemakkelijk bij een drogist worden gekocht.
Aan de andere kant is aandacht voor de oorzaak van het ijzertekort een belangrijk punt. De huisarts en UMCG hoogleraar Marco Blanker gaat in het NRC-artikel hier verder op in. Bijvoorbeeld, bij overmatig bloedverlies tijdens de menstruatie moet getracht worden dit te verminderen. Dit kan op een aantal manieren, zoals door de anticonceptiepil te nemen of medicijnen te gebruiken zoals tranexaminezuur, dat bloedverlies remt.
Voor vrouwen voor wie ijzersuppletie in tabletvorm onvoldoende is, onvoldoende in het lichaam wordt opgenomen of niet wordt verdragen, is het toedienen van een ijzerinfuus een goede optie.
Hierover in een volgende blog meer.
Recente reacties